27 lutego 2024 roku była obchodzona 185. rocznica śmierci Szymona Konarskiego. Ten uczestnik powstania listopadowego został rozstrzelany 27 lutego 1839 r. w Wilnie na przedmieściu Pohulanka (obecnie ul. Muitinės). Sto lat temu, tj. 2 marca 1924 r., w 85. rocznicę śmierci Sz. Konarskiego, dzięki staraniom wspólnoty ewangelicko-reformowanej w Wilnie, w miejscu jego stracenia odsłonięto kamień pamiątkowy z orłem według projektu profesora i architekta Uniwersytetu Wileńskiego Juliusza Kłosa (1881–1933). Pomnik przetrwał do dzisiejszych czasów, a orzeł znikł po II wojnie światowej. W listopadzie 2023 r. pomnik Sz. Konarskiego został odnowiony i orzeł ponownie zdobi pomnik. Te rocznice, dokumenty przechowywane w zasobach Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego (dalej – LPAH) i materiały zebrane podczas stażu naukowego w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (dalej – AGAD) skłoniły do przygotowania wystawy wirtualnej „Szymon Konarski w dokumentach archiwalnych“. Wystawa prezentuje także dokumenty ze zbiorów Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Biblioteki Polskiej w Paryżu oraz z zasobów Litewskiego Centralnego Archiwum Państwowego (dalej – LCAP).

Sz. Konarski urodził się 5 marca 1808 r. w majątku Dobkiszki nieopodal Simna. Z Wilnem łączą go nie tylko wydarzenia powstania listopadowego. 19 czerwca 1831 r. Sz. Konarski brał udział w bitwie pod Ponarami około Wilna, po czym wyjechał do Prus i Francji, gdzie szerzył idee demokratyczne wśród emigrantów. Do Wilna przybył ponownie w maju 1838 r., gdzie zakupił czcionki dla drukarni, którą zamierzał założyć w odległej wsi na Białorusi. Ukrywał się pod obcymi nazwiskami w domach towarzyszy lub wynajętych mieszkaniach, aż 8 czerwca niedaleko Rukojń, na stacji pocztowej Krzyżówka przy trakcie oszmiańskim, został rozpoznany i aresztowany. Tym razem przedstawił się jako Łukasz Czułańczyk. W klasztorze Bazylianów w Wilnie aresztowanego przesłuchiwano i torturowano, a egzekucję śmierci wykonano w 1839 r. na Pohulance.

Wystawa przedstawia około 50 dokumentów z lat 1686–1929 związanych z życiem i działalnością Sz. Konarskiego. Dokumenty podzielone są na 7 grup: ród Konarskich, majątek Dobkiszki i urodzenie się Szymona Konarskiego; nauka w Szkole Wydziałowej w Sejnach; służba wojskowa i udział w powstaniu listopadowym; działalność na emigracji; aresztowanie, więzienie i przesłuchanie; wykonanie wyroku śmierci oraz obchody 85. rocznicy śmierci Sz. Konarskiego w 1924 r. w Wilnie.

29 dokumentów i zdjęć są z zasobów LPAH: „Kancelaria Wileńskiego Gubernatora Cywilnego“ (zesp. 380), „Zarząd dóbr państwowych i rolnictwa guberni wileńskiej i kowieńskiej“ (zesp. 525), „Zarząd guberni augustowskiej“ (zesp. 1073), „Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie“ (zesp. 1135), „Komisja śledcza tajnych stowarzyszeń wileńskich“ (zesp. 1269) i „Zbiór planów ziem guberni augustowskiej, łomżyńskiej, płockiej i suwalskiej“ (zesp. 1604). Najciekawsze dokumenty – mapa majątku Dobkiszki (1850 r.), fotografie wypisu świadectwa chrztu Sz. Konarskiego (1838 r.) i jego portretu (pocz. XX w.), spisy uczniów klasy III Szkoły Wydziałowej w Sejnach (wśród nich bracia Stanisław i Szymon Konarscy) oraz opinia nauczycieli o osiągnięciach akademickich Sz. Konarskiego (1820 r.), w miejscach publicznych rozpowszechniany opis wyglądu i charakterystycznych cech emisariusza „Młodej Polski“ Sz. Konarskiego (1836 r.), fotografie karczmy w Krzyżówce (1930 r.), paszport Łukasza Czułańczyka (pseudonim Sz. Konarskiego), znaleziony wśród jego rzeczy i dokumentów podczas zatrzymania na stacji pocztowej w Krzyżówce (1837 r.), fragment protokołu zeznania (1838 r.), powiadomienie policji o skazaniu Sz. Konarskiego na karę śmierci i planowanym wykonaniu tego wyroku 27 lutego 1839 r., ogłoszenie Synodu ewangelicko-reformowanego w Wilnie o wydarzeniach związanych z 85. rocznicą śmierci Sz. Konarskiego, w tym o odsłonięciu tablicy pamiątkowej na bocznej ścianie Kościoła ewangelicko-reformowanego w Wilnie i odsłonięciu pomnika Sz. Konarskiego na Pohulance i inne.

Dokumenty z zasobów LPAH o życiu i działalności Sz. Konarskiego znacząco uzupełniają dokumenty z AGAD. Należą do nich: list Gabriela Hieronima Konarskiego – prapradziadka Szymona w sprawie zarządzania majątkiem Sereje (1686 r.), tablica genealogiczna rodu Konarskich (herb „Gryf“) (XIX w.), akta dotyczące dzierżawy majątku Dobkiszki przez porucznika Jerzego Konarskiego (1805 r.), rozkaz dotyczący mianowania porucznika Sz. Konarskiego jednym z dowódców I-go pułku strzelców pieszych (1831 r.), mapa bitwy pod Ponarami (II poł. XIX w. – pocz. XX w.), listy Joachima Lelewela w sprawach emigracji (1832 r.), powiadomienie w czasopiśmie periodycznym „Polak“ o wykonaniu wyroku śmierci Sz. Konarskiego w Wilnie i żałobnych nabożeństwach w Strasburgu i Paryżu (1839 r.), ulotka zawierająca informację o obchodach 85. rocznicy śmierci Sz. Konarskiego w Polskim Teatrze na Pohulance 27 lutego 1924.

Wystawa prezentuje także dokumenty ze zbiorów Towarzystwa Historyczno-Literackiego / Polskiej Biblioteki w Paryżu: imienna lista żołnierzy korpusu generała Dezyderego Adama Chłapowskiego (wśród nich porucznik Sz. Konarski, 1831 r.), lista oficerów wyższych i niższych, podoficerów, żołnierzy i służących 16-tej kolumny (wśród nich kapitan Sz. Konarski, 1832 r.), próbka odbitki faksymili zawiadomienia Sz. Konarskiego o wydawaniu dwutygodnika „Północ“ (1834 r.). Na wystawie zaprezentowano również projekt pomnika Sz. Konarskiego autorstwa prof. J. Kłosa (1923 r.), który jest przechowywany w zasobach LCAP.

Dokumenty wystawowe są napisane w językach: polskim, rosyjskim i niemieckim. Mamy nadzieję, że zainteresują one badaczy powstania listopadowego, osobowości Szymona Konarskiego oraz wszystkich interesujących się historią Polski i Litwy.

Zapraszamy do obejrzenia wystawy wirtualnej!

Organizator wystawy – Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie

Kuratorki wystawy – główny specjalista Oddziału Informacji i upowszechniania dokumentów dr Violeta Pansevič i główny archiwista Dovilė Korovacka

Partnerzy wystawy – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Towarzystwo Historyczno-Literackie / Biblioteka Polska w Paryżu (Société Historique et Littéraire Polonaise – Bibliothèque Polonaise de Paris), Litewskie Centralne Archiwum Państwowe w Wilnie